Büyükliman’daki Yer Adlarına Yeniden Bakış

Büyükliman ve çevresindeki bazı yer adları hakkında uzun zamandır tuttuğum notlarımı bir araya getirdim. Yer adları başlı başına bir disiplin olup kendisiyle ilgili pek çok alanla iş birliği yaparak çalışmak durumundadır. Kültürel müktesebatımda yer alan Büyükliman’daki yer adlarının bir bölümünü kendi kültür ve medeniyetimizin verimleri açısından değerlendirerek gün yüzüne çıkarmaya çalıştım. Hakkında hiç bir bilgiye ve veriye ulaşılamamış bazı birim adlarının Rumca’dır diyerek dayanaksız biçimde üstünün çizilmesinin doğru bir yaklaşım olmadığını özellikle belirtmek isterim.

Bu çalışmamda 2 köyün otantik, diğer yerleşim birimlerinin önceki adları üzerinde yoğunlaşılmıştır. Araştırma konusu yerleşim yerleri alfabetik sırayla şunlardır:

1. Ağırtaş – Gağurgıran
2. Akkese – Akîse
3. Beypınarı Yaylası – Begbuğarı
4. Çavuşlu – Bendar
5. Geyikli – Alagâğur
6. İskenderli – Kumyatak
7. Kutluca – Hublu
8. Sayvancık – Îsdile
9. Simenli
10. Sinlice
11. Sugören – Göristen
12. Şinâ – Duygulu’da yer adı
13. Vardallı – Varvalı

VARVALI (VARDALLI) KÖYÜ

1835 nüfus kayıtlarında Varvalı karyesi vardır. Vardallı’nın önceki adı olan Varvalı madencilik sektöründen dilimize girmiş olan varv terimiyle ilgilidir. Bizim killi toprak dediğimiz toprağın içindeki bileşenler ya da pur diye bildiğimiz sert olmayan kayaçların bir bölümü belirli çökeltiler sonucu oluşan varvalı kîllerdir. 18. ve 19. yüzyıllarda Trabzon ve Gümüşhane’de madencilik faaliyetleri tarihi izlenirse Vardallı’ya Varvalı ismi koymanın arka planı anlaşılır. Ayrıca Körez mahallesinin eski adı olan Marna da Fransızca olup madencilik mesleği yoluyla kültürümüze dahil olmuştur.

Büyükliman bölgesinde dolu, dolgu anlamına gelen pur (pür) kelimesi vardır. Kazılabilir nitelikteki yaprak yaprak ya da üst üste yığılmalardan oluşan kayaçları ifade eder. Sert olmayan bu kayaçların kazılmasıyla çıkarılan kumlu toprak taşınıp tarla toprağıyla karılır. Tarla toprağına katılan taze mineralli bu toprağa ehya toprağı denilirdi. Bazen de kazılan alanda patates veya kök fasulye ekimi yapılırdı. Bu durumda ekinliğin adı kartopuluk, patateslik olurdu. Kazmak fiilinde kullanılan kazmalar bir tarafı sivri olmak üzere çift ağızlı idi. Bu kazmaları Vakfıkebirliler kıraç kazması, Tonyalılar pur kazması, Şalpazarılılar çift ağızlı sivri kazma, Beşikdüzülüler kirko veya kirizma kazması diye adlandırırlardı. Ayrıca geçmişte yörede madencilik sektörüne ait kiremit ocakları, kireç ocakları, taş ocakları ve meşe kömürü ocakları vardı.

Demek ki, daha Varvalı adı görünmeden yüzyıllar ötesinde bizim yöredeki maden ve kayaçların incelenmesi yapılıp bir rapora bağlanmış olmalı ki madencilerin mirası bir mahalllenin adı olup çıkmıştır.

ŞİNÂ (DUYGULU’ DA BİR YER ADI)

Şinâ, İran dilinde yüzmek demektir. Yukarıdan aşağıya iki akarsu kolu gelip birleşmektedir. Bu birleşimin ortasındaki toprak parçasına bizimkiler şinâ adını vermişlerdir. Şinâ’daki fizikî coğrafya bir yelkenli gibi iki suyun arasında kaldığından yüzüyor gibi algılanmıştır.

GÖRİSTEN-GÜRİSTEN (SUGÖREN) KÖYÜ

Göristen/güristen adının gürisne/gürsine kelimesinin Türkçe söylenişinden ortaya çıktığı anlaşılmaktadır. İranî soylu olan gürisne sözcüğü açlar, fakir fukaralar olarak sözlüklerde yer almaktadır.
Düğün, mevlit, sünnet, davet, ramazan, hafızlık cemiyeti gibi programlarda misafirlere ve katılımcılara yemek ikram edilmektedir. Bu gelenek geçmişten günümüze az buçuk değişmelerle süregelmiştir.

Ekonomik durumları elverişli olduğu halde sürekli toplu yemeklerde karnını doyuran bir grubun, birkaç ailenin bu adla anılmış olması muhtemeldir. Gürisnenin, Türkçe (+n) eki alması da dikkate alındığında ilgi kurulması kolaylaşmaktadır. Zaten aç olana, fakir fukara olana yeniden açlar diye hitap edilmeyeceği açıktır.

Gürisne aç sir tokdur bezen urgil mezen urma. (Lutfullah Halîmî, 15. yy.)
Tîh-i elemin gürisnesi sîr olmaz.
(Azmîzâde Hâletî, 17. yy.)

SİNNİCE (SİNLİCE) KÖYÜ

Bizim küçüklüğümüzde aile büyüklerimiz adı geçen köye Sinnice derdi. Osmanlı dönemi kültüründe “sinn” ot kurutmaya veya üst üste yığılmış, bir noktada toplanmış otluğa verilen addır. (Vankulu Sözlüğü, 16. yy.) Günümüzde de yığın, yığma, otluk olarak geçer. Burada (-ce) ekine dikkat ettiğimizde güllüce, sütlüce, ünlüce, düzce kullanımlarında olduğu gibi bulunan nesnenin oldukça fazla olduğunu, ancak yüzde yüzden aşağıda bir orana denk düştüğünü bize hatırlatır. Bu durumdan Sinlice’deki otların birinci sınıf değil, birinci sınıf kaliteli otlara yakın bir verimde olabileceğini anlıyoruz. Bir de yörede ham ot has ot ayrımı vardır. Has ot aynı zamanda yağlı ota karşılık gelir. Son tahlilde Sinlice kuru otluk/otluca yer demektir.
(Bak, Simenli).

SİMENLİ KÖYÜ

Osmanlı dönemi kültüründe “sinn” in ot kurutmaya veya üst üste yığılmış, bir noktada toplanmış otluğa verilen ad olduğunu belirtmiştik (Bak, Sinnice). Simen de sinn’in çoğuludur. Has ot ya da yağlı ot başka özelliklerinin yanında tam gün güneş ışığı gören otlardır. Bu otlarla beslenen ineklerin sütlerinin kaymağı da bayağı kalın olur. Semizliğin ve besililiğin en üst düzeye ulaştığının kanıtıdır. Yüzde yüz kaliteli ve yağlı otların yetiştiği yer olan Simenli, birinci sınıf kuru otluğun ismidir. İki komşu köyün birbirine sırt dayamış gibi duran fizikî mekanları, adlarında gizli bulunan tekil ve çoğul nitelendirmelerin ne anlama geldiklerini doğrudan açıklamaktadırlar. (Bak, Sinlice).

İSDİLE (SAYVANCIK) KÖYÜ

Îs kelimesi Arapçada yüksek meşe ağaçlarından ya da dağ gibi ağaçlardan meydana gelen koruluğu ifade etmektedir. (Vankulu Sözlüğü, 16. yy.). Dil ekinin eski Türkçemizde pek çok kullanımı vardır; hoşdil, yekdil, pakdil, safdil, ehlidil gibi.

Esdil-Îsdil-Îsdile birbirine karışmış, gönül gönüle sarmaş dolaş olmuş çok yüksek ağaçlardan oluşan koruluk demektir.

HUBLU – HOBLU (KUTLUCA) KÖYÜ

Hub kelimesi sözlüklerde muhabbet, sevgi, bağlılık, olağanüstü olarak açıklanır. Osmanlı Türkçesi döneminde hubb-i dünya, hubb-i câh, hubb-i vatan, hubb-i din gibi tamlamalarda sıkça kullanılmıştır. Yine o çağın kültüründe “sevenler, muhabbet besleyenler, sempatizanlar” diyebileceğimiz terim anlamı kazanmıştır. Hublu köyü Oğuz köyünden ayrılmış olduğundan Oğuz’un sempatizanları ya da köy kurucusu şahsiyete nispetle filanın sevenleri anlamında bir gelişme göstermiş olduğunu söylemek mümkündür. Buradan başka Büyükliman köylerinde iki hublu daha vardır.

KUMYATAK (İSKENDERLİ) KÖYÜ

Beşikdüzü Oğuz köylerinde yatak kelimesi bir nesnenin çoklukla bulunduğu yer anlamında sıklıkla kullanılır. Yer (yar) yatağı, koyun yatağı, ev yatağı, ceviz yatağı, su yatağı gibi. Kum adı da günümüzde Dağıstan’da yaşayan Kumuk Türklerinin kısaltılmış şeklini ifade etmektedir. Kumukların yatağı, Kum yatağı nitelemesi, kendilerine muhtemelen komşu Oğuz – Türkmen boylarınca verilmiş görünmektedir. Ayrıca eski kayıtlarda Vakfıkebir’de kumoğlu ve kumukoğlu adlı ailelere rastlanmaktadır. Daha önce burası Kumanlarla ilişkilendirilmiş ve üzerinde araştırma yazıları yazılmıştır. Yakın çevredeki Komandıra köyünün varlığını ve adını dikkate aldığımızda Kumyatak’taki kısaltımın Kumuklara ait olma ihtimali yükselmektedir.

ALAGAĞUR (GEYİKLİ) KÖYÜ

1835 yılı nüfus sayımı kayıtlarına göre köyün adı Alagağur olarak geçmektedir. Aynı çevrede aynı tarihte bir başka köyün adı da Gağurgıran‘dır.

Kamusta nane anlamına gelen gâg / el-gâg sözcüğü vardır. Edebî ve kültürel kaynaklara göz attığımızda bu kelime Arapçadaki harbak, Farsçadaki fûdenec, Yunancadaki fûdanç karşılığı olarak geçmektedir. Türkçedeki karşılığı yarpuz olup bölgemizdeki eski adının gâg olduğu anlaşılmaktadır. Yarpuz birçok çeşidi olan yabanî nanedir. Yöremizde ise hem yabanî naneye hem de bahçe nanesine anuk denmektedir. Normal şartlarda anuk, yabanî nane türlerinden biridir.

Bu bitki mahallî kültürde bir de şu şekilde değerlendirilir: Yabanî nane, cevizin yeşil kabuğu veya yaprakları ile ot yığınının içine birkaç kat olacak biçimde yaprak yaprak konulurdu. Bu uygulamayla farenin kış boyu kuru çayırı kesmesinin veya içine yuva yapmasının önlendiği söylenirdi. Bugünse güve olmasın diye tuz serpilir ya da aralara defne yaprağı serilir.

Gâg adı Türkçemizdeki sıfat-fiil eklerini alarak anlam genişlemesi veya ek kalıplaşması yoluyla gâğur adına, muhtemelen bölgemizde genel tür adına dönüşmüş olmalıdır. Buradaki alt türlerden biri olan anuk sözcüğünün günümüzde de yaşıyor olması elimizi güçlendirmektedir. Ayrıca gâğur adının aynı çevrede iki yere ad olması da kültürel kodların çözümlenmesine imkan hazırlamaktadır.

Yukarıdaki açıklamalar ışığında Gâğurgıran; nane-kıranı köyü, Alagâğur ise kırmızı-nane köyü anlamına gelmektedir. Bütün efsane ve hikayelerine rağmen bir Oğuz – Türkmen köyünün başkaca isimlerle anılmasını kabul etmek olası değildir.

BENDAR (ÇAVUŞLU) KÖYÜ

İranî kökenli olan bender; ticaret limanı ya da iskelesi anlamına gelmektedir. Osmanlı kültüründeki çoğul biçimi olan benadir, halk ağzında bendar’a dönüşmüştür. Bendar; ticaret limanları, ticaret iskeleleri demektir.

Gırab-ı sayf yanaşmağa bender-i çemene
Donatdı sandal-ı nevrûz-ı eyledi irsal
(Vahid Mahtûmî, 18. yy.)

BEGBUĞARI (BEYPINARI) YAYLASI

Beypınarı’nın halk ağzındaki söylenişi Begbuğarı’dır. Puğar sözcüğü de yörede pınar olarak yazılmıştır (H. Kalyoncu, 2001).

Yayla adının bir telaffuzu da Beybâari’dir (S. İskender, 2021). Kanımca, puğar telaffuzu pınarın değil buharın halk ağzına yansımasıdır. Beg de koca ve büyük anlamıyla buharla birleştiğinde Begbuğarı, koca koca dumanların (buharların) yaylası demek olur.

A-KÎSE, AĞKÎSE (AKKESE) KÖYÜ

A-kîse birleşik ismi ağmak fiili ile kîse isminin birleşmesinden meydana gelmiştir. Bileşenlerin ikisi de kısaltılmıştır. Ağmak/ağsamak eylemi yukarıya doğru meyletmek, yükselmek, yükselip tepeyi aşmak demektir. Ağmak kelimesi bugün Beşikdüzü Oğuz köylerinde yaşamaktadır. Zorla namaz göğe ağmaz, atasözünde geçer. Ayrıca Yozgat yöresine ait “Dersini Almış da Yapıyor Ezber” türküsünde de ağmak fiili kullanılır.

Akkese halk ağzında A-kîse söylenir. Ağ da ak değil ağmak fiilinin kısaltılmışıdır. Kîse de Farsça ve Arapça kilisenin halk söyleyişiyle kısaltılmış şeklidir. Bu durumda Akise, kiliseden tepeye doğru yayılan yerleşim birimidir. Kilisenin arkasındaki köy, kilise arkası köyü demektir.

Buradaki ağ kelimesi ak mıdır ağsamak mıdır, şeklinde bir karışıklık yoktur. Çünkü aynı çevrede Ağruz ve Ağasar da aynı kökten türetilmiştir (1, 2). Ağruz da halk arasında A-rûz olarak söylenmektedir. Eğer ak kabul edersek Ağrûz, beyaz-ak gün ışığı anlamına gelir ki gülünç olur. Buradaki Akkilise karışıklığı kilisenin Yunanca ekklisia olmasından kaynaklanmaktadır. Zamanla iki söyleyiş, yani ağkîse ile ekklisia içiçe girmiştir. Yunanca adın Türkçe telaffuzu sanki yazıya geçirilerek resmiyet kazanmıştır. Bu işlemi yapan memurun da dil ve kültür konusundaki anlayışı resmi kayıtlara yansımıştır. Ayrıca köy içinde kîsegıranı diye bir mevkii adı vardır. Bu adlandırmayla yerli ahali kîsenin etkisini böylece dar bir alana hapsetmiştir. Demek ki, buradaki isimlendirme karmaşası resmî yazışmalarla ilgilidir. Halk ise kendi kültürüne uygun olan A-kîse sesletimiyle devam etmede ısrar etmiştir. Ağkîse; kilise köyü değil kilisenin arkasında kurulan köydür.

(1) H. İbrahim Demirci, Ağasar Adının Eki Kökü, 23 Nisan 2022, kuzeyses.com
(2) H. İbrahim Demirci, Oğuz’da Oğuzlaşan Türkçemiz, Ocak-2021, oguzlular.com

***

ETİKETLER: