Beşikdüzü Oğuz Köylerinde Orijinal Söz ve Deyimler (1)

(İzinsiz Paylaşılamaz, Alıntı Yapılamaz)

Oğuz köyleri ve çevresinde kullanılan orijinal söz ve deyimleri derleyip toparlamaya çalıştım. Bu çalışmada yer alan yüz otuz kadar söz ve deyim ölçünlü sözlüklerle, derleme ve tarama sözlüklerinde bulunmamaktadır. Birkaçı o kaynaklarda ismen bulunsa bile bizim değerlendirme ve anlamlandırma bağlamıyla benzerlik ifade etmemektedir.

Beşikdüzü ve çevresindeki saklı kültürel müktesebatın dil kimliğimize ait bir bölümünü Oğuz köyleri özelinde tespit ederek kayda geçirmeyi başarmış olduk.

Daha önce de dört ayrı yazı halinde yayımlayıp paylaştığım “Oğuz’da Oğuzlaşan Türkçemiz” başlıklı çalışmamda Oğuz köylerinde 2024 itibariyle yaşayan, aynı zamanda da Divanı Lügatit Türk’te bulunan kelime ve deyimleri araştırmıştım. Dil ve kültürel kodlarımızı eşeleyerek gün yüzüne çıkardığım bu detaylı çalışmam yeni kuşaklarca umarım yabancı dil gibi algılanmaz!

Bu araştırmamla üzerinde çalıştığım söz ve deyimler alfabetik sırayla şunlardır:

Acı Buğu Çıkmamak, Ağasar, Ağkise, Ağruz, Atlama Taşı, Döşeme Taşı, Bahar, Barabelli, Bartın Otu, Behizur Olmak, Biber Otu, Bucaklık, Buynazlı, Cayra Pazarı, Cıngıt Suyu, Cılıbız Zamanı, Cilibiz Zamanı, Civek, Civil Fındık, Çağman Ağacı, Çakallamak, Çakal Bükmesi, Çakal Sürkü, Çakıldak, Çam Otu, Çarpı Tığlamak, Çatal Ev, Çaykara, Gölmeç, Kürün, Çekmen, Çet Ağacı, Çetlemük, Çınar Ağacı, Çırakman, Çiçek Değirmeni, Çuturuk, Dede Sakalı, Delicek, Deretabanı, Dımdırız Olmak, Dip Koçanı, Dizlik, Duvar Kekiği, Düdüklük Ağacı, Ebem Elması, Ekmek Tirkisi, Ekmek Tuvalı, Ev Yatağı, Finarînin Fis Katına Gitmek, Gagak, Gamgama, Garip Siki, Garsaldak, Gaylık, Gerce, Geveler Kaşı, Govalak, Kuvalak, Güniyi, Gürgen, Haber Bilmek, Hamsi Biliği, Hoşuran Otu, Hölk Olmak, Huşiriyik Suyu, İçip Sıçmak, İsli Yemek, Karaağaç Ağacı, Kara-Obuz, Hıdır-Obuz, Kovanlı Obuz, Karavuğ, Kargı, Karigen, Kaşanmak, Kaypmak, Kaypıncak, Kebelek, Gebelek, Kekez, Kıble Kaçığı, Kılıç Otu, Kırmızı Patlıcan, Kiran Gibi, Kokulu Ot, Kozak, Düdek, Kösmeklik, Kunut Ağacı, Kuyruklu, Namazlık, Oruçbozan, Öküz Götü, Önler, Önler Ağzı, Önlük, Önüne Katmak, Öteki Beriki, Ötekinin Berikinin Ağzıyla Konuşmak, Ötesi Beri(ye) Gelmek, Pönnek, Salmaca, Savmacak, Sini Bezi, Taraklık Ağacı, Tıpız, Tıpızlık, Tingiltos, Dingiltos, Tohtaşmak, Tonar, Tum, Tuyluk, Tuz Taşı, Uçmacak, Urumu Kırımı Devretmek, Üzmek, Vızıradak, Yeryüzü, Yağır, Yalı Gelmek, Yalıya Gitmek, Yavşan Otu, Yedi Atalığını Bilmek, Yılan Bürüğü, Yiğdin, Yuncak, Yunmuş.

* * * * * * * * * * * * * * * * *

ACI BUĞU ÇIKMAMAK: Pişirilen yemeğin bir miktar soğumaya bırakılması, yakıcı ve buğu özelliğinin azalmasının beklenilmesi gereğini ifade eder. Yemek ateşten iner inmez yenmez.
(Yemeğini acı buğu çıkmadan yeme. Yemeğini kan ılığında yiyeceksin.)

AĞASAR, A(Ğ)KİSE, A(Ğ)RUZ: Bu üç yer ismi ağmak/ağsamak fiilinden türetilmiştir. Yukarıya doğru meyletmek, yükselmek, yükselip tepeyi aşmak demektir. Ağmak kelimesi bugün Oğuz’da yaşamaktadır. Zorla namaz göğe ağmaz, atasözünde geçer. Ayrıca Yozgat yöresine ait “Dersini Almış Da Yapıyor Ezber” türküsünde de vardır.

Ağasar; dere içinden yamaca yukarı yayılmış ve dağılmış iskan ve ikamet mahalli anlamına gelir. Aynı şekilde Akise, kiliseden tepeye doğru yayılan yerleşim birimidir. Kise, Farsça ve Arapça kilisenin halk söyleyişiyle kısaltılmış şeklidir. Ağruz da yukarıya doğru ağsamış ve ağsadığı son noktada gün içinde en uzun süreli güneş ışığı alan yer demektir.

ATLAMA TAŞI, DÖŞEME TAŞI: Çamur veya su arkından karşıya geçmek için bir seferde üzerine basılarak atlanılan taş. Atlangaç.
(1. Akibet senin yoluna da bir atlama taşı atan bulunur. 2. Köyümün atlama taşlarını bile özledim.)
Taşlar yola döşenmiş, sabit ve devamli ise döşeme taşı denir.

BAHAR: Özellikle ufak uşakların mezarına yapılır. Mezarın ayak yanındandaki levhadan başı ucundaki mezar başlığına bir sicim uzatılır, ona kaşık boyunda renkli bezler bağlanır, rüzgâr esince sallanırdı.

BARABELLİ: Eski Alman ordusunda kullanılan tabanca. Parabellum.

Barabelli tabancam
Bellerdedir bellerde
Allah murat aldırma
Gitticeği yerlerde

BARTIN OTU: Yer fesleğeni. Parten otu.

BEHİZUR OLMAK: Huzur bozucu oyunlar ve davranışlarla tedirgin etmek. Huzursuz olmak.
(Çocuklar bizi behizur ettiler.)

BİBER OTU: Su biberi otu.

BUCAKLIK: Eski köy evlerinde yeryüzünün bir köşesinde terek veya terek olmaksızın kap kacak, yemek ve yiyeceklerin konulduğu, bir köşeye yaslanmış bölüme bucaklık denir. Tereklik.

BUYNAZLI KIRANI: Kadırga yaylasında Kızılağaç obasından Oğuz obası içindeki Türkelli kıranına geçilen sırtın adıdır. Oğuz obasına toplu giriş yolu bir zamanlar Buynazlı yoluydu.
Buynaz sıfatı, insanın oradan geçerken hemencecik üşümeyi hissettiği yeri ifade etmektedir. Buynaz; çarçabuk üşüyen, üşüten, buyan demektir. Randanda kıranı.

CAYRA PAZARI: Kürtün’ün Özkürtün beldesine Oğuz’da cayra pazarı denir. Cay kelimesi Kafkas Türkçe’sinde yaz mevsimidir. Ra eki de taşrada olduğu üzere yön bildirir. Bu durumda Cayra yaza doğru kurulan pazar anlamına gelir. Yaz pazarı. Kır pazarı.

CINGIT SUYU, CİNGIT SUYU: Rahmetli Esma Taş yengenin yayladaki evinin karşısındaki suyun adıdır. Buradaki kürünü yaptıran aile büyüğünün lakabına nispetle cin ifrit olmak deyiminin önce “cinfit” sonra da “cingıt” söylenişiyle (muhtemelen) son şeklini almış olmalıdır.

CILIBIZ ZAMANI, CİLİBİZ ZAMANI, CİNİBİZ ZAMANI, CİNİVİT ZAMANI: Fi tarihinde. Çok eski tarihlerden beri.
Cıl – Cil kelimesi Kafkas Türkçesinde yıl demektir. (-bız, -biz) eki eski Türkçemizde (-mız, -miz) iyelik eki yerinde kullanılmıştır.
Cilibiz zamanı; yıllar boyu, yıllarca, bilinmeyen yıllardan beri, oldukça eski tarihlerden beri anlamında kullanılır.
(Evladım, bu iş cilibiz zamanından beri böyle yapılıyor!)

CİVEK: Cüvek. Cül üzümü. İnce kabuklu, ufak taneli bir cins üzüm.
Resullü köyünde birkaç yerde Civekyanı vardır. Bugün Derehozan olarak bilinen, Dereköylü Asim’in Mustafa’nın baba evi ve çevresi tapu kayıtlarında Civekyanı olarak geçer.

CİVİL FINDIK: Normal bir fındığın dörtte biri kadar veya daha küçüğü boyutunda kabuklu fındık. Mini minnacık çeç fındık.

ÇAĞMAN AĞACI: Yaprakları kavlağan yapraklarını andıran bir ağaç türü. Günlük ağacı. Sığla ağacı.

ÇAKALLAMAK: Anne veya babanın evden uzak bir yere giderken çocuğun peşine düşmesini engellemek için dikkatini başka yöne çevirip yolunu şaşırtması veya çocuğa hedef şaşırtıcı bilgi vermesi. Azıtmak. Atlatmak.
(Çarşıya pazara gidecek olan anneler çoğu kere çocuklarını çakallardı.)

ÇAKAL BÜKMESİ: 1. Çakalın kendini takip eden köpeği şaşırtmak için göle girmesi ve sağa sola yüzerek izini ve kokusunu kaybettirmeye çalışması.
2. Bir konu üzerinde konuşan iki kişiden birinin asıl konuyu unutturmak için başka konuya dalması ve ardından ayrılıp uzaklaşması.

(Adam konuştu konuştu da sonunda bize bir çakal bükmesi atıp gitti.)

ÇAKAL SÜRKÜ: İsilik. Kabarıp kızararak devamlı kaşıntı yapan alerji veya deri hastalığı. Çakalın insanlara sergilediği tilkilik.

ÇAKILDAK: 1. Çakıl taşı. (Değirmeni sel almış, sen çakıldak ararsın.)
2. Aynı cins nesnenin bir arada kalabalık bulunuşu.
(Kiraz dalda çakıldak gibi. Ayaz çakıldak gibi.)

ÇAM OTU: At kutyruğu. Katır kuyruğu. Kırkkilit.

ÇARPI TIĞLAMAK: Fasulye sırıklarının toprağa sokulacak kalın ucunun sivriltilerek inceltilmesi.

ÇATAL EV: Kumalar çocuklarıyla birlikte aynı çatı altında bir evde yaşıyorlarsa o eve çatal ev denir.

ÇAYKARA, GÖLMEÇ, KÜRÜN: Çaykara, derenin kenarında veya ilk çıkış noktasında kudret eliyle doğal bir şekilde yeryüzüne çıkan su gözesidir ve bulunduğu yerde birikip içilebilmesi için beş on litrelik bir kuyu açılır. Bir gölcüğün çaykara olabilmesi için doğal olarak su girişi ve çıkışı olmalıdır. Kara kelimesi eski Türkçemizde esası, merkezi anlamına da gelmektedir. Çaykara; çayın ve suyun esas kaynağı ve merkezini ifade eder.

Bir de gölmeç vardır. Gölmeçte su giriş ve çıkışı yoktur. Varsa da kurumaya yüz tutmuş çaykaradaki suyun üzeri yeşillenmiştir. Gölmeç suyu, yağmur suyu ile veya bir miktar sızıntı su ile birikmiştir, içilebilir nitelikte değildir. (Gece gölmece bastım, lastiğim de çorabım da hep çamur oldu.)
Eğer çaykara taşla, tahtayla, betonla korunaklı bir hale sokulursa kürün adını alır ve birkaç evin içme suyu olarak tahsis edilir.

ÇEKMEN: Kepenek. Çoban giysisi.
Yağmurlu, karlı günlerde çobanlar başına alır. Yünden yapılır, kişinin dizinin aşağısına baldıra kadar uzanır. Sayfan gibi ortası kısmen kubbe şeklinde olur.
(Çekmenin başına çıktı kar.)

Yağmur yağıyor yağmur
Al başına çekmeni
Kaç kere dedim sana
Su yolunda çek beni

ÇET AĞACI: Pagoda kızılcığı.

ÇETLEMÜK, ÇETLEYİK: Fındık, fıstık.
Resullü köyünden Anbarlı köyüne giderken öğretmen Mustafa Demirci’nin evinin çevresi çetlemük olarak bilinir.

ÇINAR AĞACI: Çıtlık ağacı, adi çitlembik ağacı, çıtlak ağacı.

ÇIRAKMAN: Ahşap şamdan. Üzerine çıra, çıra patarı, kara ışık, idare lambası (gaz ışığı) konur, etrafı aydınlatırdı.
İkinci bir anlamı ise daha çok yarma odunlarının kurusun diye kule gibi üst üste dizilmesine denir.
(Odunları üst üste çırakman edip yığmışlar.)

Üç bacaklı çırakman
Ben yarimi bırakmam
Bırakırsam yarimi
Bu köyde çıra yakmam

ÇITIRUK, ÇUTURUK: Karaağaç ağacı.

ÇİÇEK DEĞİRMENİ: Küçük su akarına çalı çubukla bir ızgara hazırlanır, üzerine çamurdan mini bir havuz yapılır, havuzun ortası delinir, suyun girişi ile delikten çıkışının hızları dengeli olacak şekilde ayarlanır, deliğin üzerine küçük papatya çiçeği konar. Çiçek havuza giren suyun eğimine göre dönmeye başlar, değirmen taşı papatya olan bu su değirmenine çiçek değirmeni denir. Bu uğraşı özellikle sığır otlatan çocukların eğlenceli oyunlarından biriydi.

DEDE SAKALI: Kara hindiba. Güneyik.

DELİCEK: Küçücük delik. Delikceğiz.

DERETABANI: Yumruları yenilen çiğdem türü. Çiften.

DIMDIRIZ OLMAK: Farsça’da uzun anlamındaki dıraz kelimesi pekiştirme yoluyla Türkçemizde dımdırız olmuş. Ölü katılığının kaskatı kesilip maksimum şişkinlik düzeyine ulaşmasına denir. Deyim olarak Allah senin nefesini kesip upuzun uzatsın, demektir.
(1. Allah’ım onları dırızlat.
2. Allah dımdırız etsin.)

DİP KOÇANI: Aile soyağacının kaynağındaki ilk kişiler, dip dedeler.
(Oğuz köylerinin dip koçanı Karamanlı Türkler imiş.)

DİZLİK: Çiçekli, renkli basma ya da pazen kumaştan dikilen kadın donuna dizlik denir. Dizi kapatır, diz kapağının aşağısındaki ucu lastikle bağlanırdı. Nadiren de topuğa kadar kapatırdı. Nine donu. Tuman.

DUVAR KEKİĞİ: Duvarlarda ve çeşmeler yakınındaki nemli yerlerde yetişen bir bitkidir. Kızlık otu.

DÜDÜKLÜK AĞACI: Mürver ağacı. Patlanguç. Patla-uç.

EBEM ELMASI: Alıç ağacı.

EKMEK TİRKİSİ: Ekmek ve türevlerinin konulup saklandığı ağaçtan oyma ahşap sele.

EKMEK TUVALI: Ekmek kırıntısı, ufaltısı.

EV YATAĞI: Kenarında yeşillik, sebzelik yapılabilecek kadar alanı bulunan arsa. İç bahçeye sahip arsa.

FİN-ARÎNİN FİS KATINA GİTMEK: Bu deyimde Fin, Finler ülkesidir. Arî kelimesi de yörede sıklıkla kullanılır. Örneğin; o gün çetlemüğe arî koyuna gittim. Fis ise Ayetel Kürsi duasındaki fissemavati de geçer.

Finlerin ülkesi kıtanın en kuzey noktasındadır. Bu nokta bizim ülkemiz insanları için dünyanın öbür ucudur, muhtemelen de Amerika keşfedilmemiştir.

Bu açıklamalar ışığında fin-arînin fis katına gitmek; karaların tükendiği son noktaya kadar kişinin bizden uzaklaşması, orada varsa eğer kat kat göğe yukarı tırmanarak devam etmesini dileyen ilenme sözüdür. (Gavur da bürüklünün oğlu, finarînin fis-katına gidesice!)

GAGAK: Karavu meyve ağacına uzatıldığında dala tutunan karavunun ucundaki çatal çıkıntı veya çengel. Fırıldiyikin budaklarına da gagak denir.

Turnam geliyu turnam
Gagakları havada
Kızlar fındık kavurur
Cıngıraklı tavada

GAMGAMA: Etrafı rahatsız etme pahasına da olsa tartışmak, çekişmek ve patırtı gürültü yoluyla işini karşıya geçirmek, doğru olup olmamasına bakmaksızın bir kolayını bulup eylemini yürütmek. Cangama.
(Şu bizim Aruzlular, ne olursa olsun gamgamasını yürütürler.)

GARİP S.: Farfar. Farfara. Şişenin içine gaz yağı doldurulur, bezden bir fitil içine sarkıtılır, ucu yakılarak aydınlatma aracı olarak kullanılır. Kara kandil.

GARSALDAK: 1. Fiili kullanımı olmayan araç ve gereçlerin iş mevsimi gelinceye kadar saklandığı depo. 2. Bu depoda saklanan araç ve nesnelerin kalabalıklığı.
Garsamba.

GAYLIK: Yağmurdan korunmak için başa alınan bez ya da naylon çuval vb. aparatlara denir.

GERCE: Duvar sarmaşığı, orman sarmaşığı, ağaç sarmaşığı.

GEVELER KAŞI: Gebelek bitkisinin bir adı da geveledir. Bu kaş ve civarında pek çok bulunmasından dolayı geveler kaşı adını almış olmalıdır.

GOVALAK, KOVALAK, KUVALAK: Baykuş. Virane kuşu.

GÜNİYİ: Güneşin ufkun altına çok erkenden inmesinden ötürü gurup zamanının yaklaştığı saatler toprak ve arazi adına dönüşmüştür. Yoksa güney demek değildir. Gün iniyi. Günindi.

GÜRGEN: Kayın ağacı.

HABER BİLMEK: Doğrudan ziyaret edip hal hatır etmek, durumunu ve ihtiyacını sormak. Haber teber bilmek.
(Gidip halamdan bir haber bileyim.)

HAMSİ BİLİĞİ, BİLİ, BİLİK: Bilik; Ördek, kaz, tavuk gibi hayvanların yavrusu. Cücük. Hamsi biliği de hamsi yavrusu sürüsünden esinle küçük, sık ve çokluğu ifade eder. 5-6 hamsi unlanarak yumruk gibi sıkıştırılır, tavada ya da közde kızartılır, buna da hamsi biliği denir.

HOŞURAN OTU: Hoşkıran. Hoşkuran.

HÖLK OLMAK: Koyunlar başlarını diğerlerinin kuyruğunun, karnının altına sokarak ısınmak veya gölgelenmek istemeleri durumunda birbiri içine girer, hepsi büyük bir yumak gibi görünür.
(Koyun hölk olmuş hölk!)

HUŞURİYİK SUYU: Şahmelik ve Kızılüzüm köyleri arasındaki su (Küp Kayası Suyu). Bir de Molla Halil kıranında Zorugilin kaleye gitmeden, Çakalın Hüsnü’nün yerinin başında bir huşuriyik suyu vardı. Özellikle çocuklar çakal sürkü olunca bu sularda çimzilirdi. Çakal sürkü veya huşiriyik, sırgan çarpuğu gibi kaşıntı verir, yüz kıpkızıl kesilir, yakalanan çocuklar çok çığırırdı. Oradaki suyla yıkanır, kimi geçer kimi geçmezdi. Sonra hıdırellezde veya mayıs yedisinde denize götürülürdü.

İÇİP SIÇMAK: Haram yiyecek ve içeceklerin tüketildiği mecliste veya toplantıda bulunmak ve oradakilerle aynı şeyleri yapıp ortak zaman geçirmek. Yiyip içip sıçmak.

İSLİ YEMEK: Ateşte kaynamaya devam eden çorbadan kepçeyle tabağa koyup hemen yenilirse buna isli yemek denir.

Kaynayan sarmanın suyuna ekmek bandırmak veya sarma alıp yemek de isli yemektir. Günümüzde ise isli yemek yerine haşak ya da haşlı deniyor.

(Bu yemeği haşak gene yeme.
Haşlı haşlı ağzını yakarsın.
Bu yemeği haşak gene niye yiyorsun?)

KARAAĞAÇ AĞACI: Yapraklarının rengi daha koyu olan çuturuk ağacı.

KARA-OBUZ, HIDIR-OBUZ, KOVAN OBUZU: Kültürel kodlarımızı kurcaladığımızda yeşil anlamına gelen hıdırın doğu yönünü, karanın ise kuzey yönünü gösterdiğini öğreniyoruz. Böylece Resullü köyünde ilk yerleşimlerin nerede olduğuna dair doğu ve kuzey yönleri bize ışık tutmaktadır. Her ikisinin de aynı anda aynı coğrafi mekanda kullanımda olması Hıdır’ın insan adı değil, renk ve yön adı olduğunu kanıtlar. Obuz, eski Türkçemizde iki küçük su kolunun birleştiği yer ve çevresidir.

Türkelli Resullü köy sınırını oluşturan dere ve etrafı Kara-obuz, muhtar Mustafa Demirci’nin evinin yakınındaki çağlayanın bulunduğu yer Hıdır-obuz olarak bilinir. Kovan-obuzu ise Çolakgilin büke inen eski değirmen yolunun batısında yer almaktadır.

KARAVU(Ğ): Ağaçtan meyve toplamak için dala uzatılan sırığın ucunun çatal ya da çengelli olması halinde kullanılan bu gerece denir. Önceleri bu gereç ihtiyacı kara avu (komar) dallarından temin edildiğinden ismi de oradan kalmış olmalıdır.

KARGI: Mısır sapından daha kalın, yine mısırın iki katı kadar yükselebilen, gövdesinden kaval yapılan otsu bir bitkidir.

KARİGEN: Gürgen ağacı.

KAŞANMAK: 1. Büyükbaş hayvanlara ait işemek. 2. Yük hayvanlarının belirli yerlerde sidik molası vermesi. (1. Tekenin sırtı kaşınınca çobanın değneğine kaşanırmış. 2. Seni ağzına kaşandığım seni!)

KAYPMAK: Ayak tabanının kaygan zeminde sürünerek, sürtünerek kayması.

KAYPINCAK, GAYBINCAK: Kaygan yer.

KEBELEK, GEBELEK: Gökçe otu. Suluboncuk. Göğçe. Ökse otu. Gevele.
Resullü günisindeki Kına Kayasının bulunduğu yer Kebelek mevki olarak bilinir.

KEKEZ: Dilsiz ve sağır kimse.

KIBLE KAÇIĞI: Hava güllük gülistanlık ve güneşli iken birden şiddetli bir rüzgar patlaması olur. Çatılar uçar, sap yığınları sağa sola yuvarlanır, esen rüzgar tozu dumana katar. Bu hava olayına kıble kaçığı denir.

KILIÇ OTU: Çalı görünümlü, sarı çiçekleri oldukça parlak bir bitki. Eskiden çocuklar düdeklerini patla-uç oyununda mermi olarak kullanırlardı. Kantaron.

KIRMIZI PATLICAN: Domates. Oğuz köylerinde domatese kırmızı patlıcan, patlıcana has patlıcan ya da kara patlıcan denir.

KİRAN GİBİ: Bir kişinin tek başına kaldıramadığı yük ve ağırlıklar için kiran gibi denir. Giran, tartıda ağır olan.

KOKULU OT, KOKU(R)GAN: Turna gagası otu.

KOZAK, DÜDEK: Meyve ağacının dalındaki çiçeklerin dökülmesi ile ortaya çıkıp kabarmaya başlaması arasındaki küçücük ham meyveye kozak denir. Üzümün hamı da kozaktır. Taflan, kiraz ve incirin ham meyvesi kozak değil düdek olarak bilinir. Kara avu ile sarı avunun çiçeğinin tomurcukları da düdektir. Kuru fasulye ve barbunyanın kabuklarından yeni çıkarıldıkları vakitteki taze tanelerine de düdek denir. Gercenin, çet ağacının, kılıç otunun ve kızılağacın yemişleri de düdek diye tanınır. Her ikisi de ham meyve olmasına rağmen kozak yenebilir nitelikte, düdek ise yenilemez nitelikteki yemişlerdir.
Kara düdek, kız çocukları için söylenir. Seni kara düdek seni.

KÖSMEKLİK: Ahırdaki günlük veya yığılmış kemreyi dışarı atmak için yapılan, zemine yakın kapaklı ya da kapaksız küçük pencere. Temek.

KUNUT AĞACI: Kurmut ağacı. Akçaağaç yapraklı üvez. Kunutun odunu çok ağır olur.

KUYRUKLU: Kemre yığınlarlarından sızıp biriken sularda yaşayan, kuyruğu da neredeyse kendi kadar uzun olan bir canlı. Golebeza.

NAMAZLIK: Genellikle çeşme, akarsu ve su kaynağına bitişik yerlerde birkaç kişinin namaz kılabileceği kadar düz yer. Bu yerler insan eliyle kazılarak düzlenmişlerdir. Akkese köyünün Çeşmeönü’ne yakın noktasında, Cimdeli üstü mevkisindeki çeşmenin yanında benim küçüklüğümde bir namazlık vardı. Resullü köyü Elmalık mevkisinde de bir kişinin namaz kılabileceği kadar bir düzlemecük vardı, orası da namazlıktı. Kıble tarafına dik bir taş dikili idi. İnişdibi yolundaki Molla Halil çeşmesinin arkasında da namazlık vardır. Türkelli köyünde Mağara değirmeninin yakınında, Kapaklı çeşmesinin yanında da birer namazlık vardı. Ayrıca aynı köyde Araplı çesmesinin yapısı üstünde de namazlık bulunmaktadır. Dolanlı köyü Kızılçukur mahallesi başındaki Kuruçeşmenin kenarında da bir namazlık vardı.

Biri avret örtmek ekinç yunmakı
Ten ü ton namazlık arığ bulmakı
Takı kıble tüzmek bu vakt saklamak
Takı niyyet ihlas bile kılmakı
(İslam/Muînil Mürid/ 1313)

ORUÇBOZAN: Bozan kelimesi Karahanlılar devlet teşkilatında genel vali anlamında kullanılmıştır. Oruçbozan çeşmesini yaptıran Oruç isimli zatın lakabı ya da sosyal statüsünün ifadesi olmalıdır. İbadet olan orucu bozmakla bir ilgisi bulunmamaktadır.

Ey gidi Çadırdüzü
Yarim burdan geçti mi
Oruçbozan suyundan
Eğildi de içti mi

ÖKÜZ GÖTÜ: Şekerci boyası bitkisi.

ÖNLER: Çalışma düzeninde yapılan işin sıraya konması ve çalışanların ön taraftan takip ettiği sıra çizgisi. (Yemeğini yer yemez önlere gel oğlum!)

ÖNLER AĞZI: Bir önceki günde yapılan işin kalan yerinden devam edilebilmesi için izlenen iş kesim çizgisi. 30 metre uzunluğundaki tarlanın birinci gün 15 metresi bellenmiş, ikinci gün ikinci 15 metreye kalan yerden devam edilmesi halinde dün ve bugün bellenen toprağın ayrım çizgisi önler ağzı olmaktadır.
(Yemek soğunca yeriz, önler ağzımız kalmadı ya!)

ÖNLÜK: Yemlik. Alaflık. Pansi.

ÖNÜNE KATMAK: Kendisinden önce ahiret yurduna gitmesini temenni etmek.
(Allah seni önüme katsın.)

ÖTEKİ BERİKİ: Onlar bunlar. Uzaktaki ile yakındaki kişilerin birlikte söz konusu olması.

ÖTEKİNİN BERİKİNİN AĞZIYLA KONUŞMAK: El âlemin ağzıyla konuşmak. Kulaktan dolma bilgileri dikkate alarak tutum belirlemek.

ÖTESİ BERİ(YE) GELMEK: Yapılması gereken bir ziraî çalışmanın veya sosyal etkinliğin vaktinin girmiş olması. Zamanının çok sıkışmış olması.

PÖNNEK: 1. Yaylanın çimeninde koyunlar 7-8 tane bir yerde, 8-10 tane bir yerde dinlenmek için toplanırlar. 100 koyunlu sürüde böyle 10-12 küme olur. Bu kümelerin her biri pönnektir. 2. Odunlar, bir seferde sırtta taşınacak şekilde bahçede dağınık biçimde yığın yığın yapılır. Odunlar pönnek pönnek denilir. 3. Bir de tarlada ya da bahçede bir sepet oraya bir sepet buraya kemre dökülür, onlara da pönnek denir.

SALMACA, SAVMACAK: Baston kalınlığında bir çubuğun ucu üç santim gerisinden delinir, ip bağlanır, ipin diğer ucu bir karış mesafe bırakılarak ince çubuğa bağlanır, bir sağa bir sola döndürülerek çavdar, buğday, fasulye vb. başakları dövülür. Salmaca işi karşılıklı iki kişi tarafından yapılır.

SİNİ BEZİ: Yemek için hazırlanan bakır veya pirinç tepsinin altına serilen bez. Sofra bezi.

TARAKLIK AĞACI: Akçaağaç ağacı. Kavlağan yapraklı akçaağaç.

TIPIZ: 1. Aynı cins bir bitkinin aynı kökten veya ayrı kökler halinde birden çok filizlenip birbirine değer değmez pozisyonda oluşturdukları kümedir. Hepsi de aynı küçük alan ve dipten yeryüzüne çıktıklarından dip kelimesine (+z) topluluk ve çokluk eki getirilerek türetilmiş olmalıdır.
2. Yıkanmamış, taranmamış birbire karışmış, dolaşmış erkek saçı. (Seni tıpız kafalı seni.)

TIPIZLIK: Birçok tıpızın bir alanda, bir yerde bulunması ya da bitkiyi besleyemeyecek toprak.

TİNGİLTOS, DİNGİLTOS: 1. Tahterevalli. 2. Masa veya sehpanın bir bacağı yere tam oturmayınca üzerine eşya konması halinde dingil dingil etmesi durumu. Dingildek. (Masa tingiltos oynuyor.)

TOHTAŞMAK, TOHTAŞUK: Ara vermek, dinmek, durmak, normalleşmek.
(1. Sel sonrası dere tohtaşmış mı, bak oğlum!
2. Hörelendi hörelendi de yine kendi kendine totaştı.)

TONAR: Orman, mera veya hazine arazisine bitişik arazisi olan kişilerin adı geçen arazilerin bir bölümünü tarla ya da meyve bahçesi yapmak için söküm yaparak ziraate açıp kendi mülküne eklediği toprağa tonar denir. Standart sözlükte bu eylem kökleme/açma diye açıklanmıştır. Kafkas Türkçesinde ise yağma, ganimet olarak ifade edilmektedir. Tona fiili de yağmalamak, soymak demektir. Kafkas Türklerinin açma eylemini tona olarak nitelendirmesi olayı onaylamadıklarına işaret etmektedir.

TUM: 1. Düz ya da engebeli arazi sınırı. Nişan. Tump. Tumt.Tarlanın tumtu. Bu sınır düz bir çizgi halinde değil de en az araba geçebilecek kadar genişliği olan sınırı ifade eder. Sarı ve pembe orman güllerinin bir kümesine tum veya tıpız denir. Sınır taşı veya nişane olarak belirlendiğinde tum, bitki kümesi olarak ise tıpız adını alır.

(Atalar Sözü: Sabanın tutağından tutan çocuk olursa öküz tumptan da otlar tarlada da otlar.)
2. Üstten atlanılabilecek kadar tümsek. Köstebeğin çıkardığı toprak yığını. Tumbak. (Araba tumu aştı.)

TUYLUK: Direği az buçuk eğimli olan keçe veya yünden çadır. Çoban çadırı. Tuğluk.

TUZ TAŞI: 1. Sarımsak, tuz vb. dövüp ezmek için dereden seçilip alınan yumruk büyüklüğündeki çakıldak. 2. Koyunlara tuz yedirmek için birkaç metre aralıklarla üst yüzeyi dümdüz taşların beline kadar toprağa gömülüp yerleştirilmesiyle oluşturulan tuz yalama düzeni ve bu düzeni oluşturan taşlar.

UÇMACAK: Uçarcasına. Uçar gibi.
(Çabuk gel çabuk, uçmacak gel.)

URUMU KIRIMI DEVRETMEK: Birkaç hanım teyzelerin muhabbeti devam ederken içlerinden biri ayrılmak isteyince bu deyimi kullanır ve gidip biraz da evindeki işlerini yapması gereğini vurgular. Karadeniz’in kuzeyindeki Müslüman olmayan Ortodoks Türkler belli ki Oğuzlularca Urum olarak algılanmaktadır. Bu durumda deyim; Karadeniz’in kuzeyinden bir tur atacak kadar zaman geçirdik ama (maalesef) evde yapılacak işler bir hayli geri kaldı, anlamına gelir. Oğuz’da bu deyim imparatorluk devri kültüründen izler taşımaktadır.
Irımı kırımı devretmek.

ÜZMEK: Elle, dişle ve ayakla koparmak.
Bu kelimeyi kesmek olarak güncellemenin isabetli olmadığını özellikle belirtmek isterim. Çünkü üzmek, koparmak ve kesmek üçlüsü bugün Oğuzlularca kullanılmaya devam etmektedir.
(İki çil bostanım vardı, oğlan çekmiş üzmüş!)

VIZIRADAK: Koşarla yürüme arası adımlarla selam vermeden yanımızdan geçip giden kişilerin davranışı için söylenir.
Eğer kişi yanımızdan geçerken daha önceki bir olaydan dolayı yüzünde kin ve öfke ifadesiyle geçiyorsa buna tös tös geçti denir.
(Vızıradak geldi geçti yanımızdan.)

YERYÜZÜ: Kara taştan örülen eski köy evlerinin mutfak ve oturma salonu olarak kullanılan aşana bölümünün zemini sıkıştırılmış toprak olduğundan bu zemine yeryüzü denilmiştir.
(Odaya yağlı fındık, tahtaüstüne sivri fındık koyar, bizler yeryüzünde yatardık.)

YAĞIR: Atın omuzları arasında eyer ve semerin açtığı yara.

Atımın sırtı yağır
Giderim ağır ağır
Kapılara çık gülüm
Benim ismimi çağır

YALI GELMEK: Sert ve öfkeli tepki vermesi beklenen yerde kişinin alttan alması, olayı soğutması veya soğumaya terk etmesi.

YALIYA GİTMEK: Deniz kıyısında kurulmuş çarşı pazara gitmek.

YAVŞAN OTU: Pembe veya beyaz çiçekli, çalı görünümlü bir bitkidir. Pembe laden. Laden gülü.

YEDİ ATALIĞINI BİLMEK: Aile üstsoyundan yedinci atanıza kadarki zinciri eksiksiz olarak biliyor olmak. Yedi ceddini bilmek.
(Yedi atalığını bilmeyen gelip bizim sınır davasında şahitlik yapmasın.)

YILAN BÜRÜĞÜ: Beyaz gündüz sefası. Çit sarmaşığı.

YİĞDİN, YİĞİDİN: Cüce mürver bitkisi.

YUNCAK: Birikmiş kirli çamaşır.

YUNMUŞ: Yıkanmış ve katlanmış temiz çamaşır.

* * * * * * * * * * * * * * * * *

ETİKETLER: Beşikdüzü Yerel Sözcükleri, Beşikdüzü Ağzı, Beşikdüzü Oğuz Köyleri Ağzı, Oğuz Köyleri Ağzı, Acı Buğu Çıkmamak, Bucaklık, Buynazlı, Cayra pazarı, Cılıbız Zamanı, Cilibiz Zamanı, Civek, Çakallamak, Çakal Bükmesi, Çakal Sürkü, Çam Otu, Çarpı Tığlamak, Çatal Ev, Çaykara, Gölmeç, Çekmen, Çet Ağacı, Çırakman, Çiçek Değirmeni, Çuturuk, Dımdırız Olmak, Dip Koçanı, Dizlik, Düdüklük Ağacı, Ebem Elması, Ekmek Tirkisi, Ekmek Tuvalı, Ev Yatağı, Finarînin Fis Katına Gitmek, Gamgama, Garsaldak, Gaylık, Gerce, Govalak, Kuvalak, Haber Bilmek, Hamsi Biliği, Hölk Olmak, Huşiriyik Suyu, İsli Yemek, Kara-Obuz, Karavuğ, Karigen, Kaşanmak, Kaypmak, Kebelek, Gebelek, Kekez, Kıble Kaçığı, Kırmızı Patlıcan, Kiran Gibi, Kozak, Düdek, Kösmeklik, Kunut Ağacı, Namazlık, Oruçbozan, Öküz Götü, Önler, Önler Ağzı, Önlük, Önüne Katmak, Öteki Beriki, Ötekinin Berikinin Ağzıyla Konuşmak, Ötesi Beri(ye) Gelmek, Pönnek, Salmaca, Savmacak, Taraklık Ağacı, Tıpız, Tıpızlık, Tingiltos, Dingiltos, Tohtaşmak, Tonar, Tum, Tuyluk, Tuz Taşı, Uçmacak, Urumu Kırımı Devretmek, Üzmek, Vızıradak, Yağır, Yalı Gelmek, Yalıya Gitmek, Yavşan Otu, Yedi Atalığını Bilmek, Yılan Bürüğü, Yiğdin, Yuncak, Yunmuş.